Opis
Wstęp
Úvod
Introduction
Szanowni Czytelnicy,
w 2025 roku przypadały dwie ważne dla nas rocznice: w styczniu minęło 10 lat od śmierci wielolet-
niej redaktorki naczelnej „Rocznika Babiogórskiego” – Urszuli Janickiej-Krzywdy, a w grudniu tego
roku odbył się uroczysty Jubileusz 30-lecia Stowarzyszenia Gmin Babiogórskich, poprzedzony Wal-
nym Zgromadzeniem Członków Stowarzyszenia. By upamiętnić oba te wydarzenia, obok działów
stałych, w których tradycyjnie prezentujemy ciekawe artykuły związane z regionem babiogór-
skim, dodatkowo publikujemy tekst wspomnieniowy Piotra Krzywdy na temat działalności Urszuli
Janickiej-Krzywdy oraz sprawozdanie Anny Leksander podsumowujące 30 lat działalności Stowa-
rzyszenia Gmin Babiogórskich, ze szczególnym uwzględnieniem ostatnich 10 lat.
Zamieszczamy również krótkie opracowanie na temat samego rocznika autorstwa prof. Tadeusza Palecznego, uzupełnione o dodatek redakcyjny.
W dziale Rozprawy i artykuły prezentujemy sześć artykułów. Pierwszy z nich, Galicja wczoraj i dziś
– podróż tam i z powrotem autorstwa Edwarda Sochackiego, jest rozszerzoną wersją wykładu „Gali-
cja wczoraj i dziś”, który został wygłoszony 16 maja 2025 roku z okazji otwarcia wystawy Muzeum
Miejskiego Suchej Beskidzkiej pn. „Wspólne miasto, bogactwo tradycji – czyli życie codzienne w Su-
chej do II wojny światowej”. W eseju autor przedstawia wielokulturową i wieloetniczną przeszłość
Monarchii Austro-Węgierskiej, ukazując jej ślady do dzisiaj obecne w sztuce, architekturze, języku,
a także w ludzkiej świadomości.
Kolejne trzy artykuły napisał nasz stały współpracownik Andrzej Adam Majewski. Pierwszy, Zarys
dziejów Przyborowa, poświęcony jest dziejom leżącej w Beskidzie Żywieckim niewielkiej wsi Przy-
borów, od końca XVI wieku po czasy współczesne; autor uwzględnia w nich zajęcia mieszkańców,
historię miejscowej parafii i kościoła, a także prezentuje jej lokalnych bohaterów. Drugi artykuł au-
torstwa A.A. Majewskiego to Działalność band rabunkowych z Korbielowa na słowackiej Orawie od
połowy XIX do połowy XX wieku w świetle przekazów ustnych, ukazujący to zjawisko jako inspirowane
tradycjami zbójnictwa góralskiego z rejonu Pilska, które zostało zapoczątkowane w dawniejszych
wiekach przez pasterzy wołoskich i zbiegłych chłopów pańszczyźnianych. I w końcu trzeci tekst –
Józef Czul (1825–1904). Najsławniejszy baca-czarodziej w rejonie Pilska – prezentuje historię Józefa
Czula, pochodzącego z Przyborowa bacy-czarodzieja, który bacował na Hali Cudzichowej w Beski-
dzie Żywieckim i którego Autor jest prapraprawnukiem. Warto podkreślić, że mamy tu do czynienia
z niezwykle ciekawym połączeniem autorskiej opowieści beletrystycznej z narracją o charakterze
naukowo-sprawozdawczym.
W „Roczniku” nie mogło też zabraknąć opracowania stałego współpracownika redakcji, Jerzego
Mydlarza: w Wirtualnej wycieczce po Makowskiej Drodze Jakubowej autor za pomocą „ludzika Google”
odtwarza Makowską Drogę Jakubową – szlak pielgrzymi prowadzący z Makowa Podhalańskiego do
Santiago de Compostela, hiszpańskiego sanktuarium św. Jakuba Starszego. Ostatni artykuł w tym
dziale to Epidemia cholery we wsiach zamieszkałych przez Górali Babiogórskich w 1831 roku, w którym
autor – Paweł Franczak, będący również stałym współpracownikiem redakcji – omawia przebieg epi-
demii cholery w 1831 roku. Wykorzystuje do tego własne analizy sporządzone na podstawie miej-
scowych metryk parafialnych, które wcześniej zostały przez niego w tym celu w pełni zindeksowane.
W Arkuszu literackim znajdziemy opowiadanie artysty, rzeźbiarza, folklorysty i gawędziarza Ma-
riana Bucały (1937–2020) pt. Droga, a do tego Komentarz kulturoznawcy do opowiadania Mariana
Bucały „Droga” autorstwa prof. Tadeusza Palecznego.
W Materiałach Babiogórskiego Parku Narodowego prezentujemy dwa opracowania. Pierwszy, au-
torstwa Pawła Hotały i Magdaleny Kukli-Lelito – Dynamika i przebudowa ekosystemów leśnych Babiej
Góry – przemiany drzewostanów świerkowych w obliczu naturalnych procesów i ochrony czynnej – mówi
o przekształceniach lasów, szczególnie w reglu dolnym Parku, które miały miejsce w ciągu ostatnich
20 lat. Artykuł charakteryzuje przyczyny tych zmian, związane z dawnymi działaniami człowieka i sił
przyrody, a także omawia inicjatywę przebudowy drzewostanów, mającą na celu przywrócenie natu-
ralnej struktury i gatunków właściwych dla danego siedliska. Drugim opracowaniem jest Przyczynek
do poznania motyli (Lepidoptera) Babiogórskiego Parku Narodowego, którego autorem jest Stanisław
Szafraniec. Jest to uzupełnienie danych o czterech interesujących gatunkach motyli BgPN, w tym
nienotowanych tu dotąd polowca szachownicy i przeziernika mróweczki.
Książkę zamykają sprawozdania z działalności Stowarzyszenia Gmin Babiogórskich i Babiogór-
skiego Parku Narodowego za 2024 rok, dział Babiogoriana, krótkie informacje o zasłużonych osobach
zmarłych oraz biogramy autorów. W imieniu Stowarzyszenia Gmin Babiogórskich, Babiogórskiego
Parku Narodowego oraz własnym wszystkim autorom i osobom, które przyczyniły się do wydania
niniejszego tomu, składam gorące podziękowania.
Katarzyna Słabosz-Palacz
Redaktorka Naczelna
***
9Úvod
Vážení čitatelia,
v roku 2025 sme si pripomenuli dve pre nás dôležité výročia: v januári 10. výročie smrti dlhoročnej
šéfredaktorky periodika „Rocznik Babiogórski” – Urszuly Janickiej-Krzywdy a v decembri okrúhle
30. výročie vzniku združenia Stowarzyszenie Gmin Babiogórskich, ktorému predchádzalo valné zhro-
maždenie jeho členov. Na pamiatku týchto dvoch udalostí, popri stálych častiach, v ktorých tradične
zverejňujeme zaujímavé články venované babohorskému regiónu, zverejňujeme aj spomienkový
text Piotra Krzywdu o činnosti Urszuly Janickej-Krzywdy a správu Anny Leksander, ktorá sumarizuje
30 rokov činnosti Stowarzyszenia Gmin Babiogórskich, so zvláštnym zreteľom na posledných 10 ro-
kov.2 Zverejňujeme tiež krátky príspevok o samotnom „Roczniku Babiogórskom”, ktorého autorom
je prof. Tadeusz Paleczny, a je doplnený o dodatok napísaný redakciou.
V časti Rozpravy a príspevky prezentujeme šesť príspevkov. Prvý z nich, Halič včera a dnes – ces-
ta tam a naspäť, ktorého autorom je Edward Sochacki, je rozšírenou verziou prednášky „Halič vče-
ra a dnes“ prednesenej 16. mája 2025 pri príležitosti otvorenia výstavy s názvom „Spoločné mesto,
bohatstvo tradícií – čiže každodenný život v Suchej do 2. svetovej vojny” v Mestskom múzeu Su-
chej Beskidzkej. V tomto príspevku autor prezentuje multikultúrnu a multietnickú minulosť ra-
kúsko-uhorskej monarchie a ukazuje stopy, ktoré dodnes zanechala v umení, architektúre, jazyku
a aj v ľudskom povedomí.
Ďalšie tri príspevky napísal náš stály spolupracovník Andrzej Adam Majewski. Prvý, Náčrt dejín
obce Przyborów, je venovaný dejinám malej dediny, ktorá sa nachádza v Żywieckych Beskydách, od
konca XVI. storočia po súčasnosť. Autor opisuje zamestnania jej obyvateľov, históriu tamojšej far-
nosti a kostola, a aj miestnych osobností. Druhý príspevok A.A. Majewského nesie názov Činnosť
lúpežníckych bánd z obce Korbielów na slovenskej Orave od polovice XIX. do polovice XX. storočia na
základe ústnych podaní a ukazuje, ako bola táto činnosť inšpirovaná tradíciami goralského zbojníc-
tva v oblasti vrchu Pilsko, ktorému sa tu začali pred storočiami venovať valašskí pastieri a utečenci
z poddanstva. Posledný tretí text – Józef Czul (1825–1904) najznámejší bača – čarodejník v okolí Pilska
– prezentuje osudy Józefa Czula, baču-čarodejníka pochádzajúceho z Przyborowa, ktorý bačoval
na poľane Hala Cudzichowa v Żywieckych Beskydách. Autor príspevku je jeho praprapravnukom.
Je potrebné zdôrazniť, že ide o veľmi zaujímavé spojenie autorského beletristického príbehu s na-
ráciou vedecko-spravodajského charakteru.
V „Roczniku…“ nemohol chýbať ani príspevok ďalšieho stáleho spolupracovníka redakcie. Jerzy
Mydlarz vo Virtuálnom výlete Makowskou Svätojakubskou cestou pomocou „chlapíka z Google”
rekonštruuje Makowskú Svätojakubskú cestu – pútnickú trasu vedúcu z Makowa Podhalańského do
Santiago de Compostela, španielskeho pútnického miesta sv. Jakuba Staršieho. Posledný príspe-
vok zverejnený v tejto časti nesie názov Epidémia cholery v obciach osídlených babohorskými goralmi
v roku 1831. Jeho autor Paweł Franczak, ktorý je tiež stálym spolupracovníkom redakcie, približuje
priebeh epidémie cholery v roku 1831 na základe vlastných prieskumov miestnych farských matrík,
ktoré na tento účel sám celé zdigitalizoval.
V Literárnom hárku sa nachádza poviedka umelca, rezbára, folkloristu a rozprávača Mariana
Bucału (1937–2020) s názvom Cesta, a tiež Komentár kulturológa k poviedke Mariana Bucału „Cesta”,
ktorý napísal prof. Tadeusz Paleczny.
V Materiáloch Babohorského národného parku prezentujeme dva príspevky. Prvý, ktorého autor-
mi sú Paweł Hotała a Magdalena Kukla-Lelito, s názvom Dynamika a premena lesných ekosystémov
Babej hory – transformácie smrekových porastov v kontexte prirodzených procesov a aktívnej ochrany
je venovaný premene lesov nachádzajúcich sa na území tohto národného parku, najmä v bukovom
stupni, ktoré sa uskutočnili za posledných 20 rokov. Autor opisuje príčiny uvedených zmien súvi-
siace s ľudskou činnosťou a silami prírody, analyzuje tiež iniciatívu transformácie lesných stromo-
vých porastov zacielenú na obnovu prirodzenej štruktúry a druhového zloženia predmetných le-
sov. Druhým textom je Príspevok k spoznaniu motýľov (Lepidoptera) Babohorského národného parku.
Jeho autorom je Stanisław Szafraniec. Autor doplnil údaje o štyroch zaujímavých druhoch motýľov
žijúcich na území Babohorského národného parku vrátane doteraz neevidovaných druhov: očkáňa
timotejkového a podobníka mravcovitého.
Na konci periodika sú zverejnené správy o činnosti združenia Stowarzyszenie Gmin Babiogórskich
a Babohorského národného parku z roku 2024. V časti Babiogoriana sa nachádzajú krátke informá-
cie o zaslúžilých ľuďoch, ktorí zomreli a biografické poznámky autorov. V mene združenia Stowar-
zyszenie Gmin Babiogórskich, Babohorského národného parku a vo svojom vlastnom mene veľmi
srdečne ďakujem všetkým autorom a tým, ktorí sa podieľali na vydaní tejto ročenky.
Katarzyna Słabosz-Palacz
šéfredaktorka
***
Dear Readers,
The year 2025 marked two anniversaries of particular significance for us: in January, ten years had
passed since the death of the long-time editor-in-chief of “The Babia Góra Yearbook” (“Rocznik
Babiogórski”), Urszula Janicka-Krzywda, and in December, the Association of the Babia Góra
Municipalities celebrated its 30th Jubilee, preceded by the General Assembly the Association’s
Members. To commemorate both occasions, in addition to our regular sections – where we traditionally
present engaging articles devoted to the Babia Góra region – we include a commemorative essay
by Piotr Krzywda on the work of Urszula Janicka-Krzywda, as well as a report by Anna Leksander
summarising three decades of activity of the Association, with particular emphasis on the last
decade. We also present a concise study on the Yearbook itself, authored by Prof. Tadeusz Paleczny
and supplemented with an editorial appendix.
The Studies and Articles section features six contributions. The first, Galicia Yesterday and Today –
A Journey There and Back (Galicja wczoraj i dziś – podróż tam i z powrotem) by Edward Sochacki, is an
expanded version of the lecture delivered on 16 May 2025 during the opening of the exhibition at
the Municipal Museum in Sucha Beskidzka titled “A Shared Town, a Wealth of Traditions – Everyday
Life in Sucha until World War II” (“Wspólne miasto, bogactwo tradycji – czyli życie codzienne w Suchej
do II wojny światowej”.) In this essay, the author explores the multicultural and multiethnic heritage
of the Austro-Hungarian Monarchy, tracing its enduring presence in art, architecture, language, and
collective memory.
The next three articles come from our regular contributor, Andrzej Adam Majewski. The first,
An Outline of the History of Przyborów (Zarys dziejów Przyborowa), recounts the history of this small
village in the Żywiec Beskid from the late 16th century to the present, discussing the occupations
of its inhabitants, the history of the local parish and church, and introducing its local heroes. The
second, The Brigandage of Gangs from Korbielów Operating in Slovak Orava from the Mid-19th to the
Mid-20th Century in the Light of Oral Accounts (Działalność band rabunkowych z Korbielowa na słowackiej
Orawie od połowy XIX do połowy XX wieku w świetle przekazów ustnych), presents this phenomenon
as inspired by the traditions of highland brigandage in the Pilsko region, which originated in earlier
centuries among Vlach shepherds and runaway serfs. The third article Józef Czul (1825–1904). The
Most Famous Shepherd-Sorcerer in the Pilsko Region (Józef Czul [1825–1904]. Najsławniejszy baca-
czarodziej w rejonie Pilska) – recounts the life of Józef Czul, a shepherd-sorcerer from Przyborów who
worked on the Cudzichowa Pasture in the Żywiec Beskid, and of whom the author is a great-great-
great-grandson. It is worth noting that this text offers a fascinating blend of literary storytelling
and scholarly narrative.
The Yearbook also includes a contribution from another long-standing collaborator, Jerzy
Mydlarz. In A Virtual Journey Along the Maków St. James Route (Wirtualnej wycieczce po Makowskiej
Drodze Jakubowej), the author uses the “Google man” to reconstruct the Maków Way of St. James
– a pilgrimage route leading from Maków Podhalański to Santiago de Compostela, the Spanish
sanctuary of St. James the Greater. The final article in this section, The Cholera Epidemic in the Villages
Inhabited by the Babia Góra Highlanders in 1831 (Epidemia cholery we wsiach zamieszkałych przez Górali
Babiogórskich w 1831 roku), by Paweł Franczak (also a regular contributor), examines the course of
the 1831 cholera outbreak based on the author’s own analyses of local parish registers, which he
had previously fully indexed for this purpose.
In the Literary Sheet, we present a short story by the artist, sculptor, folklorist, and storyteller
Marian Bucała (1937–2020), titled The Road, accompanied by A Cultural-Studies Commentary on
Marian Bucała’s “The Road” (Komentarz kulturoznawcy do opowiadania Mariana Bucały “Droga”) by
Prof. Tadeusz Paleczny.
In the Materials of the Babia Góra National Park section, we include two studies. The first, by Paweł
Hotała and Magdalena Kukla-Lelito – Dynamics and Transformation of the Forest Ecosystems of Babia
Góra – Changes in Spruce Stands in the Face of Natural Processes and Active Conservation (Dynamika
i przebudowa ekosystemów leśnych Babiej Góry – przemiany drzewostanów świerkowych w obliczu
naturalnych procesów i ochrony czynnej) – discusses the transformations of forests, particularly in
the lower montane zone of the Park, over the past twenty years. The authors examine the causes
of these changes, linked to past human activity and natural forces, and describe the initiative to
restructure forest stands to restore the natural composition and species appropriate to each habitat.
The second study, A Contribution to the Knowledge of Butterflies (Lepidoptera) of the Babia Góra National
Park (Przyczynek do poznania motyli [Lepidoptera] Babiogórskiego Parku Narodowego), by Stanisław
Szafraniec, supplements existing data with information on four noteworthy butterfly species,
including two previously unrecorded in the Park: the marbled white and the raspberry clearwing.
The volume concludes with reports on the activities of the Association of the Babia Góra
Municipalities and the Babia Góra National Park for the year 2024, the Babiogoriana section, brief
notes on distinguished individuals who passed away, and author bios. On behalf of the Association
of the Babia Góra Municipalities, the Babia Góra National Park, and myself, I extend heartfelt thanks
to all authors and to everyone who contributed to the publication of this volume.
Katarzyna Słabosz-Palacz
Editor-in-Chief
